Savaş Zamanı Dezenformasyonu: Ukrayna-Rusya İçeriklerinden Öğrendiklerimiz

Bilgi, savaşın en etkili silahıdır. 2022 yılında başlayan Ukrayna-Rusya savaşı, yalnızca tanklar ve füzelerle değil, sosyal medya üzerinden yürütülen büyük bir dezenformasyon savaşıyla da tarihe geçti. Bu süreç, dijital çağda savaş iletişiminin nasıl dönüştüğünü ve yanlış bilginin jeopolitik çatışmalarda nasıl kullanıldığını açıkça gösterdi.

Bu yazıda, Ukrayna-Rusya savaşında öne çıkan dezenformasyon örnekleri ve bunlardan çıkarılan dersleri analiz ediyoruz.

1. Sahte Görseller ve Eski İçeriklerin Yeniden Servisi

En sık rastlanan taktiklerden biri:

Başka çatışmalardan (özellikle Suriye ve Irak) alınmış görüntülerin Ukrayna’ya aitmiş gibi gösterilmesi
2014 Kırım işgalinden kalma arşivlerin yeniden gündeme sokulması
Google Earth haritaları üzerinde yapılan montajlı görsel manipülasyonlar

📌 Bellingcat, bu içeriklerin büyük bölümünü coğrafi konum doğrulama (geolocation) ve uydu karşılaştırması ile çürüttü.

2. Deepfake Lider Konuşmaları

Savaş sırasında ortaya çıkan en dikkat çekici içeriklerden biri, Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski’nin “teslim olduk”açıklaması yaptığına dair deepfake videoydu.

Videoda Zelenski’nin yüzü ve sesi oldukça gerçekçi şekilde taklit edilmişti.
Görüntü kısa sürede sosyal medyada yayılmış, hatta bazı haber siteleri tarafından “acil gelişme” olarak servis edilmişti.
Video, Ukrayna ordusunun moralini bozmayı hedefliyordu.

💬 Sensity AI verilerine göre, savaşın ilk ayında deepfake üretimi %800 artış gösterdi.

3. Sahte Hesaplar ve Bot Orduları

Dijital savaşın görünmeyen cephesi:

Twitter ve Telegram’da binlerce sahte hesap “gerçek Ukraynalı” gibi davranarak Rusya yanlısı propaganda yaydı.
Otomatik botlar, belirli hashtag’leri trendlere taşıyarak manipülasyon sağladı.
Google arama sonuçlarında sahte haber siteleri yükseltildi.

📌 Graphika ve DFRLab, bu tür hesapların dijital izlerini sürerek koordineli dezenformasyon ağlarını deşifre etti.

4. Sahte Kurtuluş Senaryoları

“Kurtarıldık”, “Nazilerden temizlendik” gibi mesajlarla yerel halkın ağzından videolar yayımlandı.
Ancak içerikler incelendiğinde ya çeviri hatalıydı ya da kişiler ifadeye zorlanmıştı.
Bazı videolar ise tamamen yapay zekâ ile üretilmiş sahte konuşmalar içeriyordu.

💡 InVID, video karelerini analiz ederek bu içeriklerin tarihsel uyumsuzluklarını ortaya çıkardı.

5. Öğrendiklerimiz ve Öneriler

Medya ve doğrulayıcılar için:

Savaş haberciliği artık yalnızca cepheden değil, veri doğrulama masalarından yürütülmek zorunda
Görsel/video analiz becerileri her gazetecinin temel donanımı olmalı
Tüm haberlerde kaynak, tarih ve yer bilgisi şeffafça sunulmalı

Bireyler için:

Savaş görüntülerinde özellikle “duygusal yoğunluk” taşıyan içeriklere karşı dikkatli olunmalı
Kaynağı belirsiz videolar paylaşılmamalı
Deepfake şüphesi varsa mutlaka doğrulama araçları (Hive AI, WeVerify) kullanılmalı